Προστασία ή Αλλοτρίωση;

Εξετάζοντας δύο εμβληματικά αμφίβια που απειλούνται με εξαφάνιση, το ευαίσθητο Ολμ (Proteus anguinus) και το σπάνιο Αξολότλ (Ambystoma mexicanum) ,γεννιέται ένα καίριο ερώτημα: πού τελειώνει η προστασία ενός είδους και πού αρχίζει η αλλοτρίωσή του; Και πώς διαφέρει η μοίρα τους, ζει σε σπηλαιώδεις βιοτόπους, ενώ το άλλο έχει καταλήξει σε χιλιάδες ενυδρεία ανά τον κόσμο ως «κατοικίδιο»;

Η σχέση του ανθρώπου με τα ζώα ήταν ανέκαθεν βαθιά και σύνθετη. Από τα πρώτα εξημερωμένα είδη μέχρι τα σύγχρονα εξωτικά κατοικίδια, η ανθρώπινη παρέμβαση στα ζώα έχει πάρει πολλές μορφές: συντροφιά, εργαλείο, σύμβολο, αντικείμενο φροντίδας ή θαυμασμού. Όμως, στην καρδιά του ερωτήματος παραμένει μια θεμελιώδης απορία: σώζουμε τελικά τα ζώα όταν τα κάνουμε κατοικίδια, ή τα αποκόβουμε από την ελευθερία και τη φυσική τους υπόσταση;

Αναμφίβολα, σε πολλές περιπτώσεις, η αιχμαλωσία ήταν και είναι μέσο επιβίωσης για είδη που απειλούνται με εξαφάνιση. Το αξολότλ είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα: ένα ζώο που στη φύση βρίσκεται στα πρόθυρα της εξαφάνισης, αλλά χάρη στην ελεγχόμενη εκτροφή του από ερευνητές και χομπίστες, έχει καταφέρει να διατηρηθεί. Η επιστήμη έχει πλέον πρόσβαση σε μελέτες αναπαραγωγής, ανάπτυξης, αναγέννησης και εξέλιξης, που δεν θα ήταν δυνατές χωρίς τη διατήρησή του σε αιχμαλωσία. Ομοίως, ορισμένα είδη κατοικίδιων έχουν μακροχρόνια ιστορία εξημέρωσης και συνύπαρξης, χτίζοντας μια μορφή "συμβιωτικής σχέσης" με τον άνθρωπο.

Όμως, η πραγματικότητα είναι πιο περίπλοκη. Η εκτροφή για εμπορικούς ή διακοσμητικούς λόγους συχνά αλλοτριώνει το ζώο, τόσο μορφολογικά όσο και συμπεριφορικά. Η επιλογή για σπάνια χρώματα, εξωτικά χαρακτηριστικά ή υπερπαραγωγή έχει οδηγήσει σε στερημένες εκδοχές της άγριας ταυτότητας ενός είδους. Πολλά εξωτικά ζώα υποφέρουν σε ακατάλληλα ενυδρεία, κλουβιά ή σπίτια που δεν καλύπτουν τις βιολογικές και ψυχολογικές τους ανάγκες. Το φυσικό ένστικτο περιορίζεται, ο ρυθμός ζωής διαστρεβλώνεται και ο κύκλος αναπαραγωγής, συμπεριφοράς και διατροφής αλλάζει ριζικά. Το αποτέλεσμα; Ένα ζώο που επιβιώνει, αλλά δεν ζει όπως προοριζόταν από τη φύση.

Η ουσία του διλήμματος ίσως βρίσκεται στη διαφορά μεταξύ "διάσωσης" και "ιδιοποίησης". Όταν ο άνθρωπος διατηρεί ζώα σε συνθήκες που προσομοιάζουν το φυσικό τους περιβάλλον, με σεβασμό και επιστημονική τεκμηρίωση, τότε η αιχμαλωσία μπορεί να γίνει εργαλείο διατήρησης της βιοποικιλότητας. Όταν όμως μετατρέπεται σε εμπορικό ή αισθητικό φετίχ, τότε παύει να είναι πράξη φροντίδας και γίνεται πράξη κυριαρχίας.

Επομένως, δεν είναι η αιχμαλωσία αυτή καθαυτή το πρόβλημα, αλλά ο τρόπος, ο σκοπός και το ήθος με το οποίο γίνεται. Η ανθρώπινη παρέμβαση μπορεί να είναι σωτήρια ή καταστροφική και η γραμμή που τα χωρίζει είναι λεπτή.

Η τελική ευθύνη δεν βαραίνει μόνο την επιστήμη ή την πολιτεία, αλλά τον κάθε άνθρωπο που αποφασίζει να φέρει ένα ζωντανό πλάσμα στο χώρο του. Ο σεβασμός, η γνώση και η ταπεινότητα απέναντι στο φυσικό κόσμο είναι ο μόνος δρόμος για να συνεχίσει ο άνθρωπος να είναι μέρος της φύσης και όχι ο δυνάστης της.