22/6/2018, Υποβάλλουμε τα σέβη μας

Σαν σήμερα, 22 Ιουνίου, ο κόσμος αποχαιρετά την Koko, τη θηλυκή γορίλα που απέδειξε ότι η νοημοσύνη, η αγάπη και η ανάγκη για επικοινωνία ίσως δεν είναι αποκλειστικά ανθρώπινα χαρακτηριστικά.

Λίγες ημέρες νωρίτερα, στις 19 Ιουνίου 2018, η είδηση του θανάτου της είχε συγκινήσει εκατομμύρια ανθρώπους. Εφημερίδες, τηλεοπτικά δίκτυα και επιστημονικά περιοδικά δημοσίευαν αφιερώματα σε ένα ζώο που, επί σχεδόν πέντε δεκαετίες, βρισκόταν στο επίκεντρο μιας από τις πιο συναρπαστικές συζητήσεις της σύγχρονης επιστήμης: μπορούν τα ζώα να σκέφτονται, να αισθάνονται και να επικοινωνούν με τρόπο που να μοιάζει με τον δικό μας;

Η Koko γεννήθηκε στις 4 Ιουλίου 1971 στον Ζωολογικό Κήπο του Σαν Φρανσίσκο. Ήταν ένας δυτικός πεδινός γορίλας, είδος που σήμερα απειλείται σοβαρά στη φύση. Σε ηλικία μόλις ενός έτους μεταφέρθηκε στο ερευνητικό πρόγραμμα της ψυχολόγου Francine Patterson, η οποία αφιέρωσε τη ζωή της στη μελέτη της επικοινωνίας μεταξύ ανθρώπων και μεγάλων πιθήκων. Κανείς τότε δεν μπορούσε να φανταστεί ότι το μικρό αυτό γοριλάκι θα γινόταν ένα από τα πιο γνωστά ζώα του πλανήτη.

Στο πλαίσιο του προγράμματος, η Koko εκπαιδεύτηκε σε μια μορφή της αμερικανικής νοηματικής γλώσσας. Με τα χρόνια έμαθε περισσότερα από 1.000 νοήματα και φάνηκε να κατανοεί περίπου 2.000 αγγλικές λέξεις. Δεν περιοριζόταν σε απλές εντολές ή στην επανάληψη συγκεκριμένων κινήσεων. Ζητούσε αντικείμενα, εξέφραζε επιθυμίες, περιέγραφε συναισθήματα και συχνά δημιουργούσε δικούς της συνδυασμούς λέξεων για να αποδώσει έννοιες που δεν γνώριζε.

Όταν, για παράδειγμα, είδε για πρώτη φορά ένα δαχτυλίδι, το περιέγραψε ως «βραχιόλι δαχτύλου». Όταν ήθελε να μιλήσει για μια μάσκα, χρησιμοποίησε τον συνδυασμό «κάλυμμα ματιών». Οι υποστηρικτές του προγράμματος θεωρούσαν ότι αυτές οι εκφράσεις έδειχναν δημιουργική σκέψη και πραγματική κατανόηση της γλώσσας. Άλλοι επιστήμονες παρέμεναν επιφυλακτικοί, υποστηρίζοντας ότι ορισμένα συμπεράσματα ίσως επηρεάζονταν από την ανθρώπινη τάση να αποδίδει ανθρώπινα χαρακτηριστικά στα ζώα. Παρά τη διαφωνία, όλοι αναγνώριζαν ότι η Koko είχε ανοίξει έναν νέο δρόμο στη μελέτη της ζωικής νοημοσύνης.

Όμως η Koko δεν έγινε διάσημη μόνο για τη νοηματική γλώσσα.

Έγινε διάσημη επειδή έδειξε στον κόσμο μια διαφορετική πλευρά των ζώων: την τρυφερότητα, τη στοργή και ίσως ακόμη και το πένθος.

Το 1984, στα γενέθλιά της, οι φροντιστές της της έδωσαν τη δυνατότητα να διαλέξει ένα δώρο. Αντί για παιχνίδια ή λιχουδιές, η Koko επέλεξε ένα γατάκι από καταφύγιο. Το ονόμασε All Ball και από την πρώτη στιγμή ανέπτυξε μαζί του έναν ιδιαίτερο δεσμό. Το κρατούσε προσεκτικά στην αγκαλιά της, το χάιδευε και το φρόντιζε με υπομονή που κανείς δεν περίμενε από ένα ζώο βάρους άνω των εκατό κιλών.

Λίγους μήνες αργότερα, το γατάκι σκοτώθηκε από αυτοκίνητο. Οι ερευνητές παρατήρησαν ότι η Koko έδειχνε λυπημένη, απομονωνόταν και εξέφραζε την απώλειά της μέσω νοημάτων. Όταν τη ρώτησαν πώς αισθάνεται, απάντησε:

«Λυπημένη. Κλαίω. Κακό.»

Η εικόνα μιας γορίλας που πενθεί για το κατοικίδιό της έκανε τον γύρο του κόσμου και συγκίνησε εκατομμύρια ανθρώπους. Για πολλούς, η στιγμή αυτή ήταν πιο σημαντική ακόμη και από τα γλωσσικά επιτεύγματα της Koko. Ήταν η πρώτη φορά που ένα τόσο μεγάλο κοινό άρχισε να αναρωτιέται σοβαρά αν τα ζώα βιώνουν συναισθήματα παρόμοια με τα δικά μας.

Τα επόμενα χρόνια η Koko έγινε πρέσβειρα της προστασίας των γοριλών και της άγριας ζωής. Εμφανίστηκε σε ντοκιμαντέρ, φωτογραφήθηκε για το National Geographic και συνάντησε διάσημες προσωπικότητες. Ο τραγουδιστής Robin Williams την επισκέφθηκε το 2001 και οι εικόνες της συνάντησής τους, στις οποίες η Koko αγκαλιάζει και παίζει μαζί του, έγιναν παγκοσμίως γνωστές. Χρόνια αργότερα, μετά τον θάνατό του, οι φροντιστές της ανέφεραν ότι η γορίλας έδειξε σημάδια θλίψης όταν έμαθε τα νέα.

Παρά τη φήμη της, η Koko δεν έπαψε ποτέ να αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης. Ορισμένοι ερευνητές θεωρούν ότι απέδειξε πως οι μεγάλοι πίθηκοι διαθέτουν πολύ πιο σύνθετες γνωστικές και συναισθηματικές ικανότητες απ' ό,τι πιστεύαμε. Άλλοι υποστηρίζουν ότι τα στοιχεία δεν επαρκούν για να μιλήσουμε για πραγματική γλώσσα με την ανθρώπινη έννοια. Όμως ακόμη και οι πιο αυστηροί επικριτές αναγνωρίζουν ότι η Koko έφερε εκατομμύρια ανθρώπους πιο κοντά στον κόσμο των ζώων και άνοιξε νέους δρόμους στην έρευνα.

Η Koko πέθανε στις 19 Ιουνίου 2018 σε ηλικία 46 ετών.

Τις επόμενες ημέρες, και ιδιαίτερα στις 22 Ιουνίου, τα διεθνή μέσα ενημέρωσης δημοσίευαν αφιερώματα στη ζωή της. Δεν αποχαιρετούσαν απλώς μια διάσημη γορίλα. Αποχαιρετούσαν ένα ζώο που είχε αναγκάσει την ανθρωπότητα να κοιτάξει τον εαυτό της μέσα από τα μάτια ενός άλλου είδους.