Το μορατόριουμ που άλλαξε την ιστορία της φαλαινοθηρίας

«Υπάρχουν ορισμένες ημερομηνίες που δεν σηματοδοτούν απλώς μια πολιτική απόφαση, αλλά μια αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο η ανθρωπότητα αντιλαμβάνεται τη θέση της απέναντι στη φύση. Η 23η Ιουλίου 1982 αποτελεί μία από αυτές.»

Η ιστορία της σχέσης του ανθρώπου με τις φάλαινες εκτείνεται σε χιλιάδες χρόνια. Από τους προϊστορικούς παράκτιους πληθυσμούς που εκμεταλλεύονταν περιστασιακά ζώα τα οποία εκβράζονταν στις ακτές, έως τη βιομηχανική φαλαινοθηρία του 20ού αιώνα, οι φάλαινες αποτέλεσαν πηγή τροφής, καυσίμων, πρώτων υλών και οικονομικού πλούτου. Παράλληλα, υπήρξαν σύμβολα δύναμης, μυστηρίου και θαυμασμού σε δεκάδες πολιτισμούς.

Για αιώνες, η θανάτωση φαλαινών θεωρούνταν μια φυσιολογική οικονομική δραστηριότητα. Η ιδέα ότι οι πληθυσμοί τους θα μπορούσαν να καταρρεύσουν φαινόταν αδιανόητη, καθώς οι ωκεανοί θεωρούνταν ανεξάντλητοι. Ωστόσο, η βιομηχανική επανάσταση και η τεχνολογική πρόοδος του 19ου και κυρίως του 20ού αιώνα ανέτρεψαν αυτή την αντίληψη. Μέσα σε λίγες δεκαετίες, η δυνατότητα εντοπισμού, καταδίωξης και επεξεργασίας των μεγαλύτερων θαλάσσιων θηλαστικών μετατράπηκε σε μία από τις πιο εκτεταμένες μορφές εκμετάλλευσης άγριας ζωής που γνώρισε ποτέ ο πλανήτης.

Στις 23 Ιουλίου 1982, τα κράτη-μέλη της International Whaling Commission (IWC) έλαβαν μια ιστορική απόφαση: την επιβολή μορατόριουμ στην εμπορική φαλαινοθηρία. Η απόφαση αυτή, που τέθηκε σε εφαρμογή το 1986, δεν αποτέλεσε απλώς έναν νέο κανονισμό διαχείρισης των θαλάσσιων πόρων. Σήμανε μια βαθιά μεταβολή στη διεθνή περιβαλλοντική πολιτική και στην αντίληψη της ανθρωπότητας για την προστασία των μεγάλων θαλάσσιων θηλαστικών.

Από την επιβίωση στη βιομηχανία

Οι πρώτες οργανωμένες κοινότητες φαλαινοθηρών εμφανίστηκαν ήδη από τον Μεσαίωνα στις ακτές της Βόρειας Ευρώπης. Οι Βάσκοι θεωρούνται από τους πρωτοπόρους της οργανωμένης φαλαινοθηρίας, αναπτύσσοντας ήδη από τον 11ο αιώνα τεχνικές που τους επέτρεπαν να κυνηγούν κυρίως τις βόρειες φάλαινες (Right Whales), είδη τα οποία κινούνταν αργά, επέπλεαν μετά τον θάνατό τους και παρείχαν μεγάλες ποσότητες λίπους.

Κατά τον 17ο και τον 18ο αιώνα, η φαλαινοθηρία εξελίχθηκε σε μία από τις σημαντικότερες ναυτικές δραστηριότητες της Ευρώπης και αργότερα της Βόρειας Αμερικής. Ολλανδικά, βρετανικά και αμερικανικά πλοία ταξίδευαν μέχρι τον Αρκτικό Ωκεανό και τον Βόρειο Ατλαντικό, αναζητώντας τις πολύτιμες φάλαινες, των οποίων το λίπος μετατρεπόταν σε λάδι για φωτισμό, θέρμανση και βιομηχανική χρήση.

Ιδιαίτερη οικονομική αξία είχε επίσης το σπερματσέτι, μια κηρώδης ουσία που βρίσκεται στο κεφάλι του φυσητήρα (Physeter macrocephalus). Το υλικό αυτό χρησιμοποιήθηκε ευρέως στην παραγωγή υψηλής ποιότητας κεριών, λιπαντικών και αργότερα σε εξειδικευμένες βιομηχανικές εφαρμογές. Παράλληλα, οι μπαλένες –οι ελαστικές κεράτινες πλάκες του στόματος των φαλαινών– αξιοποιούνταν στην κατασκευή κορσέδων, ομπρελών, επίπλων και πλήθους άλλων αντικειμένων της εποχής.

Για αρκετούς αιώνες, οι ρυθμοί θανάτωσης παρέμεναν σχετικά περιορισμένοι λόγω των τεχνολογικών περιορισμών. Τα ιστιοφόρα και τα χειροκίνητα καμάκια περιόριζαν σημαντικά τον αριθμό των ζώων που μπορούσαν να αλιευθούν.

Η πραγματική αλλαγή ήρθε στα τέλη του 19ου αιώνα.

Η τεχνολογία που άλλαξε τους ωκεανούς

Το 1864, ο Νορβηγός επιχειρηματίας και εφευρέτης Svend Foyn παρουσίασε το εκρηκτικό καμάκι, το οποίο εκτοξευόταν από ειδικό πυροβόλο εγκατεστημένο στην πλώρη ατμοκίνητων σκαφών.

Η καινοτομία αυτή άλλαξε οριστικά την ιστορία της φαλαινοθηρίας.

Είδη που μέχρι τότε θεωρούνταν σχεδόν αδύνατο να κυνηγηθούν, όπως οι γαλάζιες φάλαινες, οι πτεροφάλαινες και οι φυσητήρες, έγιναν πλέον προσβάσιμα. Τα ατμοκίνητα πλοία ήταν ταχύτερα από οποιοδήποτε κητώδες, ενώ τα εκρηκτικά καμάκια εξασφάλιζαν άμεση θανάτωση ή σοβαρό τραυματισμό του ζώου.

Στις αρχές του 20ού αιώνα προστέθηκε ακόμη μία τεχνολογική εξέλιξη που αύξησε δραματικά την παραγωγικότητα: τα πλωτά εργοστάσια επεξεργασίας. Αντί τα πλοία να επιστρέφουν στο λιμάνι μετά από κάθε επιτυχημένο κυνήγι, ολόκληρη η επεξεργασία του ζώου πραγματοποιούνταν πλέον πάνω στη θάλασσα. Οι στόλοι μπορούσαν να παραμένουν για μήνες στους ωκεανούς, επεξεργαζόμενοι εκατοντάδες φάλαινες χωρίς διακοπή.

Η τεχνολογία που αρχικά θεωρήθηκε θρίαμβος της ναυπηγικής και της βιομηχανίας αποδείχθηκε σύντομα καταστροφική για τους πληθυσμούς των μεγάλων κητωδών.

Μέσα σε λίγες μόνο δεκαετίες, εκατοντάδες χιλιάδες φάλαινες θανατώνονταν κάθε χρόνο. Οι πρώτες επιστημονικές προειδοποιήσεις για την κατάρρευση ορισμένων πληθυσμών άρχισαν να εμφανίζονται ήδη από τη δεκαετία του 1930, όμως τα οικονομικά συμφέροντα εξακολουθούσαν να υπερισχύουν.

Η ανάγκη για διεθνή συνεργασία

Μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα, η κατάσταση των μεγάλων φαλαινών είχε αρχίσει να προκαλεί έντονη ανησυχία στους επιστήμονες. Η βιομηχανική φαλαινοθηρία είχε μετατρέψει τους ωκεανούς σε πεδίο μαζικής εκμετάλλευσης, με ορισμένα είδη να παρουσιάζουν δραματική μείωση πληθυσμών.

Οι φάλαινες, σε αντίθεση με πολλά άλλα είδη ζώων, παρουσιάζουν ιδιαίτερα αργό ρυθμό αναπαραγωγής. Τα περισσότερα μεγάλα κητώδη αποκτούν λίγα μικρά στη διάρκεια της ζωής τους και χρειάζονται πολλά χρόνια για να φτάσουν στην αναπαραγωγική ηλικία. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και μια μικρή περίοδος έντονης θήρευσης μπορεί να προκαλέσει μακροχρόνιες επιπτώσεις.

Η επιστημονική κοινότητα άρχισε να κατανοεί ότι η προστασία των φαλαινών δεν μπορούσε να αντιμετωπιστεί σε εθνικό επίπεδο. Οι φάλαινες δεν γνωρίζουν σύνορα. Ένα ζώο μπορεί να μετακινείται μέσα σε τεράστιες θαλάσσιες περιοχές, περνώντας από τα ύδατα πολλών χωρών.

Η ανάγκη για μια διεθνή συμφωνία έγινε πλέον επιτακτική.

Η ίδρυση της International Whaling Commission

Το 1946 ιδρύθηκε η International Whaling Commission (IWC), μέσω της Διεθνούς Σύμβασης για τη Ρύθμιση της Φαλαινοθηρίας.

Ο αρχικός στόχος της οργάνωσης δεν ήταν η πλήρης απαγόρευση της φαλαινοθηρίας. Η ίδρυσή της βασίστηκε περισσότερο στην προσπάθεια διαχείρισης της βιομηχανίας και στη διατήρηση των πληθυσμών ώστε η φαλαινοθηρία να μπορεί να συνεχιστεί μακροπρόθεσμα.

Η αντίληψη εκείνης της εποχής ήταν διαφορετική από τη σημερινή.

Οι φάλαινες αντιμετωπίζονταν κυρίως ως εκμεταλλεύσιμος φυσικός πόρος και όχι ως άγρια ζώα με εγγενή αξία και δικαίωμα προστασίας.

Η IWC δημιούργησε κανονισμούς σχετικά με:

• τις περιόδους κυνηγιού,

• τα επιτρεπόμενα είδη,

• τα ελάχιστα μεγέθη ζώων που μπορούσαν να θηρευτούν,

• τις απαγορευμένες περιοχές.

Ωστόσο, τις πρώτες δεκαετίες η αποτελεσματικότητά της ήταν περιορισμένη.

Οι χώρες που είχαν ισχυρή βιομηχανία φαλαινοθηρίας συχνά αντιδρούσαν σε αυστηρότερους περιορισμούς, ενώ τα επιστημονικά δεδομένα για τους πληθυσμούς των φαλαινών δεν ήταν ακόμη επαρκή.

Η δεκαετία του 1970: Η αλλαγή της παγκόσμιας αντίληψης

Η δεκαετία του 1970 αποτέλεσε σημείο καμπής.

Η ανάπτυξη του σύγχρονου περιβαλλοντικού κινήματος άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αντιλαμβάνονταν τη φύση. Οι φάλαινες άρχισαν να παρουσιάζονται όχι πλέον ως βιομηχανικό προϊόν, αλλά ως σύμβολα της άγριας ζωής και της ανάγκης προστασίας των οικοσυστημάτων.

Παράλληλα, νέες επιστημονικές μελέτες αποκάλυπταν την πραγματική έκταση της καταστροφής.

Οι πληθυσμοί πολλών ειδών είχαν μειωθεί δραματικά:

• Η γαλάζια φάλαινα (Balaenoptera musculus), το μεγαλύτερο ζώο που έχει εμφανιστεί ποτέ στη Γη, είχε υποστεί τεράστιες απώλειες.

• Η πτεροφάλαινα (Balaenoptera physalus) είχε κυνηγηθεί σε βιομηχανική κλίμακα.

• Η φάλαινα της Γροιλανδίας και άλλα είδη είχαν χάσει σημαντικό μέρος των ιστορικών πληθυσμών τους.

Το 1972, η Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για το Ανθρώπινο Περιβάλλον στη Στοκχόλμη ενίσχυσε την παγκόσμια συζήτηση για την ανάγκη προστασίας των θαλάσσιων οικοσυστημάτων.

Την ίδια χρονιά, οι Ηνωμένες Πολιτείες ψήφισαν τον Marine Mammal Protection Act, έναν από τους σημαντικότερους νόμους προστασίας θαλάσσιων θηλαστικών.

Η κοινωνική πίεση προς την IWC αυξανόταν.

Η ιστορική συνεδρίαση του 1982

Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, η συζήτηση μέσα στην International Whaling Commission είχε αλλάξει ριζικά.

Πολλές χώρες υποστήριζαν πλέον ότι η μόνη λύση για την ανάκαμψη των πληθυσμών ήταν η προσωρινή διακοπή της εμπορικής φαλαινοθηρίας.

Η πρόταση που τέθηκε προς ψηφοφορία προέβλεπε:

Τη μηδενική ποσόστωση για την εμπορική φαλαινοθηρία όλων των ειδών και πληθυσμών.

Με απλά λόγια:

να σταματήσει η εμπορική θανάτωση φαλαινών.

Η ψηφοφορία πραγματοποιήθηκε στις 23 Ιουλίου 1982, κατά την 34η ετήσια συνάντηση της IWC στο Μπράιτον του Ηνωμένου Βασιλείου.

Το αποτέλεσμα ήταν ιστορικό:

25 χώρες ψήφισαν υπέρ της πρότασης, 7 κατά και 5 απείχαν.

Η απόφαση πέρασε.

Για πρώτη φορά στην ιστορία, η διεθνής κοινότητα αναγνώριζε ότι η οικονομική εκμετάλλευση ενός ολόκληρου ζωικού πληθυσμού έπρεπε να υποχωρήσει μπροστά στην ανάγκη διατήρησης ενός είδους.

Οι αντιδράσεις και η πολιτική σύγκρουση

Η απόφαση δεν έγινε δεκτή από όλους.

Χώρες με σημαντική ιστορία φαλαινοθηρίας, όπως η Ιαπωνία, η Νορβηγία και η Σοβιετική Ένωση, εξέφρασαν έντονες αντιρρήσεις.

Για τις χώρες αυτές, η φαλαινοθηρία δεν ήταν μόνο οικονομική δραστηριότητα αλλά αποτελούσε μέρος της ναυτικής παράδοσης, της πολιτιστικής ταυτότητας και της διατροφικής ιστορίας τους.

Η Ιαπωνία αρχικά αντιτάχθηκε στην απόφαση και υπέβαλε ένσταση, όμως αργότερα αποδέχθηκε το μορατόριουμ υπό την πίεση της διεθνούς κοινότητας και των αλλαγών στη διεθνή περιβαλλοντική πολιτική.

Η Νορβηγία διατήρησε διαφορετική στάση και συνέχισε τη φαλαινοθηρία επικαλούμενη δικαιώματα βιώσιμης χρήσης.

Έτσι, η απόφαση της 23ης Ιουλίου 1982 δεν τερμάτισε όλες τις μορφές φαλαινοθηρίας, αλλά αποτέλεσε το σημαντικότερο βήμα προς τη διεθνή προστασία των κητωδών.

Η σημασία της 23ης Ιουλίου

Η αξία αυτής της ημέρας δεν βρίσκεται μόνο στον αριθμό των φαλαινών που σώθηκαν.

Βρίσκεται στην αλλαγή μιας ολόκληρης φιλοσοφίας.

Για αιώνες, η ανθρωπότητα αντιμετώπιζε τα μεγάλα ζώα της φύσης κυρίως ως πηγές υλικών αγαθών. Η απόφαση του 1982 σηματοδότησε μια νέα εποχή, όπου η επιβίωση ενός είδους μπορούσε να θεωρηθεί σημαντικότερη από το άμεσο οικονομικό όφελος.

Η φάλαινα έγινε σύμβολο μιας νέας σχέσης ανθρώπου και φύσης.

Από το μορατόριουμ του 1986 μέχρι σήμερα: Η δύσκολη επιστροφή των φαλαινών και οι νέες απειλές των ωκεανών

Η εφαρμογή της ιστορικής απόφασης

Η απόφαση της 23ης Ιουλίου 1982 δεν σήμαινε ότι οι φάλαινες προστατεύτηκαν αμέσως.

Σύμφωνα με τους κανονισμούς της International Whaling Commission (IWC), η απόφαση χρειαζόταν χρόνο για να τεθεί σε εφαρμογή. Το μορατόριουμ στην εμπορική φαλαινοθηρία τέθηκε επίσημα σε ισχύ το 1986, αποτελώντας μία από τις σημαντικότερες στιγμές στην ιστορία της διεθνούς προστασίας της άγριας ζωής.

Για πρώτη φορά, η παγκόσμια κοινότητα επέβαλε έναν ουσιαστικό περιορισμό στη θανάτωση ενός μεγάλου ζωικού είδους όχι επειδή είχε εξαφανιστεί, αλλά επειδή υπήρχε ο κίνδυνος να οδηγηθεί σε μη αναστρέψιμη κατάρρευση.

Η λογική είχε αλλάξει.

Η προστασία δεν θα ερχόταν πλέον αφού ένα είδος βρισκόταν στο χείλος της εξαφάνισης. Θα έπρεπε να προηγηθεί.

Τα πρώτα σημάδια ανάκαμψης

Μετά την εφαρμογή του μορατόριουμ, αρκετοί πληθυσμοί φαλαινών άρχισαν σταδιακά να παρουσιάζουν σημάδια ανάκαμψης.

Η διαδικασία όμως δεν ήταν ίδια για όλα τα είδη.

Οι φάλαινες έχουν διαφορετικές ανάγκες, διαφορετικούς ρυθμούς αναπαραγωγής και διαφορετική ιστορία εκμετάλλευσης. Ένα είδος που είχε μειωθεί κατά 70% ή 80% δεν μπορούσε να επιστρέψει στα αρχικά επίπεδα μέσα σε λίγα χρόνια.

Η ανάκαμψη των πληθυσμών εξαρτάται από πολλούς παράγοντες:

• την ηλικία αναπαραγωγής,

• την ποσότητα τροφής στους ωκεανούς,

• τις κλιματικές συνθήκες,

• την παρουσία ανθρώπινων δραστηριοτήτων.

Η περίπτωση της μεγάπτερης φάλαινας

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα επιτυχίας είναι η μεγάπτερη φάλαινα (Megaptera novaeangliae).

Το είδος αυτό είχε υποστεί τεράστιες απώλειες λόγω της βιομηχανικής φαλαινοθηρίας. Σε ορισμένες περιοχές οι πληθυσμοί είχαν μειωθεί δραματικά.

Μετά την προστασία, πολλοί πληθυσμοί παρουσίασαν σημαντική αύξηση.

Η ιστορία της μεγάπτερης φάλαινας αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα παραδείγματα που δείχνουν ότι η προστασία μπορεί να λειτουργήσει όταν εφαρμόζεται σε παγκόσμια κλίμακα.

Η γαλάζια φάλαινα: ένας γίγαντας που ακόμη περιμένει

Διαφορετική είναι η κατάσταση της γαλάζιας φάλαινας (Balaenoptera musculus).

Το μεγαλύτερο ζώο που έχει υπάρξει ποτέ στον πλανήτη υπέστη από τις πιο καταστροφικές διώξεις στην ιστορία της φαλαινοθηρίας.

Πριν από τη βιομηχανική εκμετάλλευση, οι πληθυσμοί της αριθμούσαν εκατοντάδες χιλιάδες ζώα. Η μαζική θήρευση του 20ού αιώνα μείωσε δραματικά τον αριθμό τους.

Παρόλο που σήμερα υπάρχουν ενδείξεις σταθεροποίησης ορισμένων πληθυσμών, η γαλάζια φάλαινα παραμένει είδος που χρειάζεται προστασία.

Η ιστορία της υπενθυμίζει ότι ακόμη και οι πιο ισχυρές μορφές ζωής στη Γη μπορούν να πληγούν όταν η ανθρώπινη δραστηριότητα ξεπεράσει τα φυσικά όρια.

Η φαλαινοθηρία μετά το μορατόριουμ

Παρά την ιστορική απόφαση του 1982, η εμπορική φαλαινοθηρία δεν εξαφανίστηκε ολοκληρωτικά.

Ορισμένες χώρες συνέχισαν ή επανέφεραν δραστηριότητες φαλαινοθηρίας.

Η Νορβηγία

Η Νορβηγία διατήρησε την αντίθεσή της στο μορατόριουμ και συνέχισε τη φαλαινοθηρία επικαλούμενη την παράδοση και τη διαχείριση των πληθυσμών.

Η Ιαπωνία

Η Ιαπωνία σταμάτησε την εμπορική φαλαινοθηρία μετά την εφαρμογή του μορατόριουμ, αλλά συνέχισε προγράμματα που παρουσιάστηκαν ως «επιστημονική έρευνα». Τα προγράμματα αυτά αποτέλεσαν αντικείμενο έντονης διεθνούς κριτικής.

Το 2019 η Ιαπωνία αποχώρησε από την IWC και επανέλαβε την εμπορική φαλαινοθηρία στα χωρικά της ύδατα.

Η Ισλανδία

Η Ισλανδία επίσης διατήρησε τη δυνατότητα φαλαινοθηρίας, αν και η δραστηριότητα έχει περιοριστεί σημαντικά λόγω οικονομικών και κοινωνικών αλλαγών.

Έτσι, η απόφαση του 1982 δεν δημιούργησε έναν κόσμο χωρίς φαλαινοθηρία, αλλά δημιούργησε ένα νέο διεθνές πλαίσιο όπου η θανάτωση φαλαινών δεν θεωρείται πλέον αυτονόητη.

Οι νέες απειλές του 21ου αιώνα

Η προστασία των φαλαινών σήμερα δεν αφορά μόνο τα καμάκια.

Οι σύγχρονες απειλές είναι πιο σύνθετες και συχνά αόρατες.

Η κλιματική αλλαγή

Οι ωκεανοί αλλάζουν.

Η αύξηση της θερμοκρασίας, η οξίνιση των θαλασσών και οι αλλαγές στα θαλάσσια οικοσυστήματα επηρεάζουν την τροφική αλυσίδα από την οποία εξαρτώνται οι φάλαινες.

Ένα είδος μπορεί να προστατεύεται νομικά, αλλά να αντιμετωπίζει νέες πιέσεις από την αλλαγή του πλανήτη.

Οι συγκρούσεις με πλοία

Η αύξηση της παγκόσμιας ναυσιπλοΐας δημιούργησε έναν νέο κίνδυνο.

Μεγάλες φάλαινες, ιδιαίτερα σε περιοχές με έντονη ναυτική δραστηριότητα, τραυματίζονται ή σκοτώνονται από συγκρούσεις με πλοία.

Για πολλά είδη, αυτή αποτελεί πλέον μία από τις σημαντικότερες ανθρωπογενείς απειλές.

Η θαλάσσια ρύπανση

Τα πλαστικά, οι χημικές ουσίες και η ρύπανση των ωκεανών επηρεάζουν ολόκληρα τα θαλάσσια οικοσυστήματα.

Οι φάλαινες, ως ζώα που βρίσκονται ψηλά στην τροφική αλυσίδα, μπορούν να επηρεαστούν από τη συσσώρευση ρύπων στο σώμα τους.

Η κληρονομιά της 23ης Ιουλίου 1982

Σαράντα και πλέον χρόνια μετά, η απόφαση της International Whaling Commission παραμένει ένα από τα σημαντικότερα παραδείγματα διεθνούς συνεργασίας για την προστασία ζώων.

Η ιστορία των φαλαινών δείχνει ότι η σχέση ανθρώπου και φύσης δεν είναι στατική.

Μπορεί να αλλάξει.

Ένα είδος που κάποτε θεωρούνταν απλώς οικονομικός πόρος μπορεί να αποκτήσει μια νέα θέση στη συλλογική συνείδηση της ανθρωπότητας.

Η 23η Ιουλίου 1982 δεν έσωσε όλες τις φάλαινες.

Έσωσε όμως μια ιδέα:

ότι η ανθρώπινη πρόοδος δεν μπορεί να μετριέται μόνο από αυτά που καταφέρνουμε να εκμεταλλευτούμε, αλλά και από αυτά που επιλέγουμε να προστατεύσουμε.