19/06/1822 Η Γέννηση της Προστασίας των Ζώων

19/6/1822

Ο Richard Martin, και ο νόμος που άλλαξε τον κόσμο

Στις αρχές του 19ου αιώνα η κακοποίηση των ζώων δεν θεωρούνταν έγκλημα. Στη Μεγάλη Βρετανία τα άλογα χρησιμοποιούνταν μέχρι εξάντλησης στις μεταφορές, τα βόδια και τα πρόβατα μεταφέρονταν σε άθλιες συνθήκες, ενώ θεάματα όπως οι κοκορομαχίες, οι κυνομαχίες και το bull-baiting –η επίθεση σκύλων σε δεμένους ταύρους– ήταν απολύτως νόμιμα και ιδιαίτερα δημοφιλή.

Η Βιομηχανική Επανάσταση άλλαζε τον κόσμο. Τα εργοστάσια πολλαπλασιάζονταν, οι πόλεις γιγαντώνονταν και η Βρετανία εξελισσόταν στη μεγαλύτερη οικονομική και ναυτική δύναμη της εποχής. Ωστόσο, η πρόοδος αυτή δεν συνοδευόταν από ανάλογη αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία αντιμετώπιζε τα ζώα. Για τους περισσότερους ανθρώπους αποτελούσαν εργαλεία παραγωγής, μέσα μεταφοράς ή αντικείμενα διασκέδασης. Η ιδέα ότι ένα ζώο δικαιούται προστασία από τον νόμο φαινόταν σχεδόν παράλογη.

Κι όμως, μέσα σε αυτή την κοινωνία εμφανίστηκε ένας άνθρωπος που τόλμησε να αμφισβητήσει μια βαθιά ριζωμένη αντίληψη. Ο Richard Martin, Ιρλανδός βουλευτής του Galway, κατάφερε το 1822 να πετύχει την ψήφιση του πρώτου σύγχρονου νόμου προστασίας των ζώων. Ο νόμος αυτός, γνωστός ως Martin's Act, αποτέλεσε το θεμέλιο πάνω στο οποίο οικοδομήθηκε ολόκληρο το σύγχρονο φιλοζωικό κίνημα.

Ο Richard Martin γεννήθηκε το 1754 στην κομητεία Galway της Ιρλανδίας. Προερχόταν από πλούσια οικογένεια γαιοκτημόνων και μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον όπου η πολιτική, το κυνήγι και οι κοινωνικές συγκρούσεις αποτελούσαν μέρος της καθημερινότητας. Ήταν άνθρωπος εκρηκτικός, πεισματάρης και συχνά αμφιλεγόμενος. Οι σύγχρονοί του αναφέρουν ότι συμμετείχε σε αρκετές μονομαχίες και δεν δίσταζε να συγκρουστεί δημόσια με τους αντιπάλους του.

Παρότι κυνηγούσε και συμμετείχε σε δραστηριότητες που σήμερα θα θεωρούνταν αμφιλεγόμενες, πίστευε ότι υπάρχει σαφής διαφορά ανάμεσα στη χρήση ενός ζώου και στον βασανισμό του. Θεωρούσε ότι η σκληρότητα απέναντι στα ζώα διαφθείρει τον άνθρωπο και ότι μια κοινωνία κρίνεται από τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει τους πιο αδύναμους, είτε πρόκειται για ανθρώπους είτε για ζώα.

Οι ιδέες του δεν γεννήθηκαν στο κενό. Ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα είχαν αρχίσει να εμφανίζονται φωνές που αμφισβητούσαν την παραδοσιακή αντίληψη για τα ζώα. Ο Άγγλος φιλόσοφος Jeremy Bentham είχε διατυπώσει ένα ερώτημα που επρόκειτο να επηρεάσει βαθιά τη σύγχρονη ηθική:

«Το ερώτημα δεν είναι αν μπορούν να σκεφτούν ούτε αν μπορούν να μιλήσουν. Το ερώτημα είναι αν μπορούν να υποφέρουν.»

Η φράση αυτή δεν δημιούργησε αμέσως ένα φιλοζωικό κίνημα. Άνοιξε όμως μια νέα συζήτηση. Αν τα ζώα μπορούν να αισθανθούν πόνο, μήπως η κοινωνία έχει υποχρέωση να τα προστατεύει;

Ο Martin δεν ήταν ο πρώτος που προσπάθησε να μετατρέψει αυτή την ιδέα σε νόμο.

Το 1800 ο βουλευτής και γαιοκτήμονας William Johnstone Pulteney προσπάθησε να απαγορεύσει το bull-baiting. Η πρότασή του απορρίφθηκε.

Λίγα χρόνια αργότερα, το 1809, ο Thomas Erskine, ένας από τους σημαντικότερους νομικούς της εποχής και πρώην Λόρδος Καγκελάριος της Μεγάλης Βρετανίας, κατέθεσε στη Βουλή των Λόρδων νομοσχέδιο κατά της κακοποίησης των ζώων. Ο Erskine είχε υπερασπιστεί πολιτικούς αντιφρονούντες και πίστευε ότι η ηθική πρόοδος μιας κοινωνίας πρέπει να περιλαμβάνει και τα ζώα.

Το νομοσχέδιό του εγκρίθηκε από τη Βουλή των Λόρδων.

Όμως καταψηφίστηκε στη Βουλή των Κοινοτήτων.

Οι αντιδράσεις υπήρξαν έντονες. Ο William Windham, πρώην Υπουργός Πολέμου και εξέχουσα πολιτική προσωπικότητα, υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους αντιπάλους αυτών των πρωτοβουλιών. Υποστήριζε ότι τέτοιες μεταρρυθμίσεις απειλούσαν τον παραδοσιακό αγγλικό τρόπο ζωής και ότι πίσω τους βρίσκονταν θρησκευτικοί μεταρρυθμιστές και ριζοσπάστες που επιθυμούσαν να καταργήσουν το κυνήγι και τα παραδοσιακά θεάματα.

Άλλοι βουλευτές αντιμετώπιζαν τις προτάσεις αυτές με χλευασμό. Ειρωνεύονταν ότι το επόμενο βήμα θα ήταν να αποκτήσουν δικαιώματα οι γάτες, οι σκύλοι και τα γαϊδούρια.

Ο Martin, αντί να αποθαρρυνθεί, συνέχισε.

Συνεργάστηκε στενά με τον Thomas Erskine και με τον συγγραφέα John Lawrence, έναν από τους πρώτους ανθρώπους που υποστήριξαν δημόσια ότι τα ζώα διαθέτουν αισθήσεις, νιώθουν πόνο και αξίζουν προστασία από την άσκοπη βία.

Στο πλευρό τους βρέθηκε και ο William Wilberforce, ο άνθρωπος που ηγήθηκε του αγώνα για την κατάργηση του δουλεμπορίου στη Βρετανία. Ο Wilberforce πίστευε ότι η κοινωνική πρόοδος είναι αδιαίρετη και ότι η συμπόνια απέναντι στους ανθρώπους και στα ζώα αποτελεί μέρος του ίδιου ηθικού αγώνα.

Το 1821 ο Martin κατέθεσε το πρώτο του νομοσχέδιο.

Η συζήτηση στη Βουλή εξελίχθηκε σε φιάσκο.

Οι βουλευτές γέλασαν, ειρωνεύτηκαν την πρόταση και κάποιοι φώναζαν ότι σύντομα θα ζητηθούν δικαιώματα για γάτες και γαϊδούρια. Ο Martin έγινε στόχος σατιρικών σκίτσων στις εφημερίδες και παρουσιάστηκε ακόμη και με αυτιά γαϊδάρου.

Ο βασιλιάς George IV τού έδωσε το παρατσούκλι «Humanity Dick» – «ο Ντικ της Ανθρωπιάς». Αρχικά το προσωνύμιο είχε ειρωνική χροιά. Με τα χρόνια όμως μετατράπηκε σε τίτλο τιμής.

Παράλληλα, αρκετοί βουλευτές τον αποκαλούσαν «The Member for Horses» – «ο βουλευτής των αλόγων», θεωρώντας παράξενο το γεγονός ότι ένας πολιτικός αφιέρωνε τόσο χρόνο και τόση ενέργεια για την προστασία των ζώων.

Ο Martin δεν εγκατέλειψε.

Το 1822 κατέθεσε νέο νομοσχέδιο, το Ill Treatment of Cattle Bill.

Η κοινωνία είχε αρχίσει να αλλάζει. Τα προηγούμενα χρόνια είχαν δημοσιευθεί βιβλία, φυλλάδια και άρθρα που καταδίκαζαν τη βία απέναντι στα ζώα. Θρησκευτικοί ηγέτες, διανοούμενοι και μεταρρυθμιστές υποστήριζαν όλο και περισσότερο ότι η σκληρότητα απέναντι στα ζώα οδηγεί και σε σκληρότητα απέναντι στους ανθρώπους.

Αυτή τη φορά η πρόταση πέρασε.

Η Βουλή των Κοινοτήτων την ενέκρινε με 29 ψήφους υπέρ και 18 κατά. Στη συνέχεια εγκρίθηκε από τη Βουλή των Λόρδων και στις 21 Ιουνίου 1822 έλαβε τη βασιλική έγκριση.

Έμεινε στην ιστορία ως Martin's Act ή επίσημα Cruel Treatment of Cattle Act 1822.

Ο νόμος απαγόρευε την κακομεταχείριση και τον βασανισμό αλόγων, φοράδων, ευνουχισμένων αλόγων, μουλαριών, γαϊδουριών, βοδιών, αγελάδων, δαμαλίδων, μοσχαριών, προβάτων και άλλων ζώων εκτροφής.

Οι παραβάτες μπορούσαν να τιμωρηθούν με πρόστιμο έως πέντε λίρες ή ακόμη και με φυλάκιση έως δύο μήνες.

Σήμερα οι ποινές αυτές φαίνονται μικρές.

Το 1822 στις 19 Ιουνίου όμως ο νόμος ήταν επαναστατικός.

Για πρώτη φορά στην ιστορία ένα κράτος αναγνώριζε ότι η άσκοπη βία απέναντι σε ένα ζώο δεν αποτελεί απλώς ιδιωτική υπόθεση αλλά ζήτημα που αφορά ολόκληρη την κοινωνία. Για πρώτη φορά η ιδιοκτησία δεν θεωρούνταν απόλυτο δικαίωμα. Ο άνθρωπος μπορούσε πλέον να λογοδοτήσει για τον τρόπο με τον οποίο μεταχειριζόταν ένα ζωντανό πλάσμα.

Ο Richard Martin δεν αρκέστηκε στη νομοθέτηση.

Περιπολούσε ο ίδιος στους δρόμους του Λονδίνου, κατήγγελλε περιστατικά κακοποίησης και συμμετείχε προσωπικά στις πρώτες δίκες που έγιναν με βάση τον νέο νόμο.

Σε μία από τις πιο γνωστές υποθέσεις, έφερε μέσα στο δικαστήριο ένα κακοποιημένο γαϊδουράκι, ώστε οι δικαστές να δουν με τα μάτια τους τα τραύματά του. Η εικόνα ενός βουλευτή που εμφανιζόταν στο δικαστήριο κρατώντας ως αποδεικτικό στοιχείο ένα τραυματισμένο ζώο έκανε τον γύρο των εφημερίδων και προκάλεσε μεγάλη συζήτηση.

Ο Martin είχε καταφέρει κάτι που λίγα χρόνια νωρίτερα φαινόταν αδύνατο.

Είχε μετατρέψει μια ηθική ιδέα σε νόμο.

Δύο χρόνια αργότερα, το 1824, ο ιερέας Arthur Broome, μαζί με τον Richard Martin, τον William Wilberforce, τον Thomas Fowell Buxton και άλλους μεταρρυθμιστές, ίδρυσαν την Society for the Prevention of Cruelty to Animals, την πρώτη μεγάλη φιλοζωική οργάνωση στον κόσμο.

Η οργάνωση αυτή είχε ως στόχο να εφαρμόσει τον νέο νόμο, να ενημερώσει την κοινωνία και να προωθήσει νέες μεταρρυθμίσεις.

Το 1840, με τη στήριξη της βασίλισσας Victoria, απέκτησε βασιλική αναγνώριση και μετονομάστηκε σε Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals, τη γνωστή σήμερα RSPCA.

Σχεδόν δύο αιώνες μετά, το Martin's Act θεωρείται η απαρχή της σύγχρονης προστασίας των ζώων.

Ο Richard Martin δεν ήταν ο πρώτος άνθρωπος που ένιωσε συμπόνια για τα ζώα. Ήταν όμως ο πρώτος που κατάφερε να πείσει ένα κράτος ότι η συμπόνια αυτή πρέπει να γίνει νόμος.

Και ίσως αυτό να αποτελεί τη σημαντικότερη κληρονομιά του.

Η ανθρωπιά μιας κοινωνίας δεν μετριέται μόνο από το πώς φέρεται στους ανθρώπους, αλλά και από το πώς φέρεται στα πλάσματα που δεν μπορούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους.