Το έξυπνο άλογο

Σε μια πλακόστρωτη αυλή βορειοανατολικά του Βερολίνου, περιτριγυρισμένη από πολυκατοικίες, είχε συγκεντρωθεί ένα μικρό πλήθος για να παρακολουθήσει έναν συνταξιούχο καθηγητή μαθηματικών να παρουσιάζει τη διάνοια ενός μαθητή του. Ο 60χρονος καθηγητής στεκόταν περήφανα, φορώντας ένα μαύρο καπέλο που κάλυπτε τα άσπρα μαλλιά του. Δίπλα του βρισκόταν ο «μαθητής» του, ένα εντυπωσιακό άλογο της ράτσας Russian Trotter.

Για πάνω από μια δεκαετία, ο εκπαιδευτής Wilhelm von Osten είχε βοηθήσει τον Clever Hans να αναπτύξει μια αξιοσημείωτη γκάμα γνωστικών δεξιοτήτων. Ο von Osten έθετε μια ερώτηση και ο Hans απαντούσε σωστά, κουνώντας το κεφάλι για «ναι» ή «όχι» ή δείχνοντας αριθμούς με το πόδι του. Ο Hans μπορούσε να δείξει κατευθύνσεις με την κίνηση του κεφαλιού, να ξεχωρίσει «αριστερά» από «δεξιά», να αναγνωρίσει χρώματα, να πει την ώρα, να εντοπίσει φύλλα χαρτιού και να κατανοήσει πλήθος εννοιών. Δεν έκανε μόνο μετρήσεις .μπορούσε ακόμη και να εκτελεί αριθμητικές πράξεις.

Η Νοημοσύνη του Clever Hans«Πόσο κάνει το 2/5 συν 1/2;» ρώτησε ο von Osten. Ο Hans χτύπησε το πόδι του εννιά φορές και μετά άλλες δέκα, δείχνοντας ότι η απάντηση ήταν 9/10. «Ποιά είναι η τετραγωνική ρίζα του 16;» Ο Hans χτύπησε το πόδι του τέσσερις φορές. Μπορούσε ακόμη και να απαντήσει σε έξυπνα διατυπωμένες ερωτήσεις: «Σκέφτομαι έναν αριθμό. Αν αφαιρέσω το 9, το υπόλοιπο είναι 3. Ποιος είναι ο αριθμός μου;» Δώδεκα χτυπήματα.

Η ευφυΐα του Hans δεν περιοριζόταν στα μαθηματικά. Το άλογο εντυπωσίαζε το κοινό γράφοντας λέξεις και ονόματα με το πόδι του: ένα χτύπημα για το «Α», δύο για το «Β» κ.ο.κ. Είχε επίσης εξαιρετική μνήμη, σαν να κρατούσε ένα νοητικό ημερολόγιο, απαντώντας σωστά σε ερωτήσεις όπως: «Αν η όγδοη μέρα του μήνα είναι Τρίτη, ποια ημερομηνία είναι η επόμενη Παρασκευή;». Αναγνώριζε τόνους, προσδιόριζε άτομα σε φωτογραφίες, έδειχνε την ώρα και ξεχώριζε χρώματα. Κάποιες αξιολογήσεις συνέκριναν τις νοητικές του ικανότητες με αυτές ενός παιδιού 13–14 ετών.

Η Διερεύνηση του Clever Hans: Τα Πειράματα του PfungstΗ υπόθεση Hans προκάλεσε φυσικά το ενδιαφέρον ψυχολόγων, ζωολόγων και ερευνητών από διάφορους τομείς. Την εποχή εκείνη, οι μελέτες της νοημοσύνης των ζώων ήταν περιορισμένες, και επικρατούσε η άποψη ότι τα ζώα δεν είχαν ανθρώπινη νοημοσύνη.

Με την αύξηση του ενδιαφέροντος των ΜΜΕ, το Γερμανικό Υπουργείο Παιδείας όρισε μια επιτροπή για να εξετάσει τους ισχυρισμούς του von Osten. Η επιτροπή περιλάμβανε έναν κτηνίατρο, έναν διευθυντή τσίρκου, έναν αξιωματικό ιππικού, δασκάλους και τον διευθυντή του ζωολογικού κήπου του Βερολίνου. Μετά από εκτενείς εξετάσεις το 1904, η επιτροπή κατέληξε ότι δεν υπήρχε απάτη στις ικανότητες του Hans. Οι διανοητικές του δεξιότητες φαινόντουσαν γνήσιες.

Η αξιολόγηση μεταφέρθηκε στον νεαρό ψυχολόγο Oskar Pfungst, ο οποίος σχεδίασε προσεκτικά πειράματα για να ελέγξει τον Hans.

Για να αποκλείσει την πιθανότητα ότι ο von Osten έδινε υποσυνείδητες ενδείξεις, ο Pfungst αφαίρεσε τον εκπαιδευτή από τα τεστ. Παράξενα, ο Hans συνέχισε να απαντά σωστά ακόμη και όταν ο von Osten δεν ήταν παρών. Αυτό απέκλεισε την σκόπιμη απάτη. Ωστόσο, ο Pfungst άρχισε να διερευνά αν ο Hans αντιλαμβανόταν ανεπαίσθητες ενδείξεις από τον ερωτώντα, όπως γλώσσα σώματος, τόνο φωνής ή στάση. Όταν αυτές οι ενδείξεις εξαλείφονταν, η ακρίβεια του Hans έπεφτε σημαντικά.

Ο Pfungst ανακάλυψε ότι όταν ο ερωτών βρισκόταν πιο μακριά από τον Hans, το άλογο δυσκολευόταν να δώσει σωστές απαντήσεις. Έγραψε: «Η συνήθης απόσταση ήταν μεταξύ 25 και 50 εκατοστών. Αυτό ισχύει για όλα τα τεστ που περιγράφονται μέχρι τώρα. Εβδομήντα δοκιμές για την επίδραση της απόστασης έδειξαν ότι η απάντηση του Hans στο συνήθη σήμα κεφαλιού ήταν ακριβής έως 3,5 μέτρα. Μεταξύ 3,5 και 4 μέτρων, υπήρξε ξαφνική πτώση 60–70% στην ακρίβεια. Πάνω από 4,5 μέτρα, δεν δόθηκε καμία σωστή απάντηση.»

Το Μυστικό της «Νοημοσύνης» του HansΣε κάθε τεστ που διεξήγαγε ο Pfungst, ο Hans απέτυχε όταν αφαιρέθηκαν οι εξωτερικές ενδείξεις. Ακόμη και η μνήμη του, αρχικά θεωρημένη υπεύθυνη για την ευφυΐα του, αποδείχθηκε μέτρια και ανεπαρκής για τα εκπληκτικά κατορθώματα που του αποδίδονταν.

Ο Pfungst στράφηκε τότε στους ερωτώντες, παρατηρώντας τις λεπτές ενδείξεις τους. Σημείωσε ότι καθώς ο Hans πλησίαζε στη σωστή απάντηση, οι μύες του προσώπου του ερωτώντος σφίγγονταν, η αναπνοή του επιταχυνόταν και η στάση του άλλαζε ανεπαίσθητα, . Όταν ο Hans έφτανε στον σωστό αριθμό χτυπημάτων, αυτή η ένταση χαλάρωνε, υποδεικνύοντας στο άλογο να σταματήσει.

Για να επιβεβαιώσει τα ευρήματά του, ο Pfungst άρχισε να αναπαράγει τα κατορθώματα του Hans ο ίδιος. Εκπαίδευσε εθελοντές να εστιάζουν σε έναν συγκεκριμένο αριθμό ενώ παρατηρούσε τη γλώσσα του σώματός τους. Διαβάζοντας τις ανεπαίσθητες ενδείξεις τους, κατάφερε να «μαντέψει» τον αριθμό τους με επιτυχία.

Η έρευνα αποκάλυψε ότι ο Clever Hans ήταν εξαιρετικός παρατηρητής που μπορούσε να διαβάζει μικρές ανθρώπινες ενδείξεις καλύτερα από τους περισσότερους ανθρώπους. Ωστόσο, η νοημοσύνη του ήταν πολύ μακριά από την ανθρώπινη.

Το Τραγικό Τέλος του HansΗ υπόθεση του Clever Hans οδήγησε σε σημαντικά συμπεράσματα για τη συμπεριφορά ζώων και ανθρώπων, δίνοντας το όνομα «Φαινόμενο Clever Hans» σε καταστάσεις όπου ένα ζώο ή άνθρωπος ανταποκρίνεται υποσυνείδητα σε λεπτές ενδείξεις άλλων. Το φαινόμενο παραμένει επίκαιρο, ιδιαίτερα σε σκύλους ανίχνευσης ναρκωτικών και στις αλληλεπιδράσεις χειριστή-ζώου.

Παρά τα ευρήματα του Pfungst, ο von Osten συνέχισε να περιοδεύει στη Γερμανία με τον Hans, τραβώντας το πλήθος και εμφανιζόμενος δωρεάν. Ο von Osten πίστευε ειλικρινά στην ανυπέρβλητη νοημοσύνη του Hans.

Ο von Osten πέθανε το 1909, και ο Hans άλλαξε ιδιοκτήτες αρκετές φορές. Τραγικά, με την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου το 1914, ο Hans επιστρατεύτηκε ως άλογο πολέμου και τελικά σκοτώθηκε από στρατιώτες που λιμοκτονούσαν.